Dieren in het wolkbos van Monteverde

Welke dieren leven er in het wolkbos van Monteverde?

Het wolkbos van Monteverde herbergt meer dan 400 vogelsoorten, meer dan 100 zoogdiersoorten, 161 reptielen en amfibieën en duizenden insecten, ongeveer 2,5% van al het leven op aarde, samengeperst in één mistig bergachtig ecosysteem. Dit is geen marketingtaal. Het is een cijfer dat wetenschappers al meer dan 50 jaar onderzoeken en bevestigen met continu onderzoek ter plekke.

Het getal zorgt ervoor dat mensen even stilstaan als ze het voor het eerst horen. Twee en een half procent. De hele planeet, samengeperst in een richel op de continentale waterscheiding in het noordwesten van Costa Rica. Een van de redenen dat dit mogelijk is, is de manier waarop het wolkbos water verzamelt van zowel de Pacifische als de Caribische hellingen, waardoor microklimaten ontstaan die binnen enkele honderden meters veranderen. Je voelt de lucht letterlijk veranderen als je over een wandelpad loopt, van het ene ecosysteem naar het andere, zonder dat je precies doorhebt dat het gebeurt.

Wat je daadwerkelijk ziet, hangt af van wanneer je komt, met wie je komt en of je bereid bent om na zonsondergang weer naar buiten te gaan. Het wolkbos is geen dierentuin. Dieren hebben dichte begroeiing, koude ochtenden en absoluut geen reden om zich makkelijk te laten zien. Dat is de eerlijke versie van ‘ongelooflijke biodiversiteit’: het betekent dat het bos je altijd zal verrassen, maar ook dat je er zelf wat voor moet doen om het te ontdekken.

Het reservaat ligt op 1.200 tot 1.800 meter boven zeeniveau, wat verklaart waarom het heel anders aanvoelt dan het laaglandregenwoud van Costa Rica. Koeler, vochtiger en veel vreemder. Acht verschillende levenszones stapelen zich op over het terrein. Zes van de wildkatsoorten van Costa Rica, jaguars, poema’s, ocelots, margays, oncilla’s en jaguarundi’s, delen deze zelfde bergstreek. Dat al deze zes soorten hier samenleven, is opmerkelijk en toont aan hoe intact het leefgebied is.

Wil je alles weten over het hoofdreservaat? Onze gids voor het Monteverde Cloud Forest Reserve neemt je mee van entreeprijzen tot wandelkaarten en de beste plekken om quetzals te spotten.

Welke vogels kun je zien in Monteverde?

In Monteverde leven meer dan 400 vogelsoorten, en het is een van de beste plekken ter wereld om de prachtquetzal te spotten. Andere opvallende soorten zijn de driekwabbelklokvogel, de violette sabelvleugelkolibrie, de smaragdtoekan en de naakthalsparapluvogel. Tien vogelsoorten in Monteverde worden wereldwijd als bedreigd beschouwd door hun beperkte leefgebied in het wolkbos.

De quetzal krijgt alle aandacht, en dat is niet zonder reden. Het mannetje heeft staartveren die wel een meter lang kunnen worden en iriserend groen verenkleed dat op de een of andere manier perfect opgaat in het wolkbos, tot een lichtstraal het op het juiste moment raakt. Je staart tien minuten naar een muur van groen, tot je gids de verrekijker twee centimeter verplaatst en opeens zit hij daar, zes feet boven de wilde avocadoboom die hij de hele week bezoekt.

Het hoogseizoen voor de quetzal loopt van eind februari tot juni, met maart en april als meest betrouwbare maanden. Dit is het broedseizoen, wanneer mannetjes actief en zichtbaar zijn, met baltsvluchten en het afbakenen van nestbomen. Buiten deze periode leven ze hier het hele jaar door, maar verplaatsen ze zich in de maanden september tot november naar lagere hoogtes en zijn ze echt moeilijk te vinden. De beste tijd van de dag is vroeg in de ochtend, tussen 6 en 9 uur, wanneer ze voedsel zoeken en roepen. Onze gidsen weten welke avocadobomen vrucht dragen. Die kennis alleen al is meer waard dan een verrekijker.

De driekwabbelklokvogel is de andere vogel die wandelaars doet stilvallen. Je hoort hem voordat je hem ziet: een metalen bonk die kilometers ver door de kroonlaag galmt, een van de luidste vogelroepen van Amerika. Mannetjes hebben tijdens het broedseizoen (ruwweg van maart tot augustus) drie lange lellen die aan de snavel hangen en verzamelen zich in lekbomen, waar ze urenlang roepen. Vrouwtjes zijn veel stiller en olijfbruin. De meeste bezoekers die hem horen, weten niet wat ze aan het beluisteren zijn tot een gids uitleg geeft.

De Kolibriegalerij bij de ingang van het reservaat is gratis bij toegang tot de route en elke minuut waard. Veertien kolibriesoorten bezoeken de voeders daar. Violette sabelvleugels, groenkroonbriljanten, koperkop-smaragden, ze zweven op armlengte afstand en het licht valt elke seconde anders op hun veren. Kinderen worden helemaal stil voor die voeders. Volwassenen ook.

Als je een gezinsbezoek plant, is dit de eerlijke blik op wolkbostours in Monteverde met kinderen, gebaseerd op wat ze écht boeit en wanneer ze op de modderige boswandelpaden genoeg hebben.

Als je een echte kans wilt maken om er een te zien, zorgt een geleide wolkboswandeling voor een vroege start, verrekijkers en een natuurgids die al weet welke bomen nu vrucht dragen.

Belangrijkste vogelsoorten in één oogopslag

Welke zoogdieren kun je eigenlijk zien?

De meest geziene zoogdieren in Monteverde zijn witgezichtkapucijnapen, brulapen, witneusnasa’s, Midden-Amerikaanse agouti’s, tweetenige luiaards en kinkajoes. Grote katten, tapirs of pekaris spotten vereist geluk en een nachtwandeling. Meer dan de helft van de 100+ zoogdiersoorten in Monteverde zijn vleermuizen, 58 soorten bevestigd, die vooral na zonsondergang actief zijn.

De eerlijke waarheid is dat overdag zoogdieren spotten in het wolkbos een kwestie van geluk is. De dichte begroeiing biedt dieren beschutting die laaglandbossen simpelweg niet hebben. Onze gidsen lopen dezelfde wandelpaden al duizenden keren en hebben nog steeds dagen waarop ze niets groters dan een agouti zien. Dat is geen falen. Dat is het wolkbos.

Wat je wel regelmatig tegenkomt: nasa’s. Ze zijn brutaal, bewegen in groepen en trekken zich weinig aan van toeschouwers. Agouti’s zijn bijna altijd op de bosbodem bij vruchtbomen te vinden, in korte sprintjes, stoppend en luisterend. Witgezichtkapucijnapen zijn de show-offs van het reservaat, nieuwsgierig, luidruchtig, soms dalen ze af tot ooghoogte. Brulapen wekken je gegarandeerd vroeg, maar ze ook daadwerkelijk zien kost een paar minuten volgen van het geluid in de kroonlaag.

Luiaards. Iedereen wil een luiaard zien. Zowel tweetenige als drietenige luiaards leven in het reservaat, en de drietenige soort is overdag vaker actief. Ze bewegen weinig, dus als je niet weet hoe een luiaard eruitziet als hij tussen de takken twintig meter hoog zit, loop je er zo voorbij. Onze gidsen vinden ze met verrekijkers. Zonder verrekijker is de eerlijke detectiekans laag.

De zes wilde kattensoorten zijn aanwezig, maar waarnemingen blijven zeldzaam. Jaguars en poema’s vermijden mensen consequent. Ocelots en margays zijn vaker gespot sinds Costa Rica in 2012 de jacht verbod. De populatie herstelt zich echt, maar deze dieren zijn nachtactief, schuw en volgen geen voorspelbaar schema. Als je er een ziet, is het een onvergetelijke ervaring. We hebben klanten gehad die ze tijdens een nachtwandeling tegenkwamen en onderweg terug geen woord zeiden.

Vleermuizen verdienen meer aandacht dan ze krijgen. Achtenvijftig soorten in één reservaat. Elke nacht zijn ze buiten, bestuiven bloemen die pas na donker worden aangeraakt, verspreiden zaden over de bosbodem. De vleermuizenhuizen bij sommige reservaten geven je de kans om ze van dichtbij te bekijken. De meeste mensen slaan dit over. Degenen die het wel doen, vergeten het zelden.

Welke reptielen en amfibieën leven hier?

Monteverde telt 161 reptielen- en amfibieënsoorten, waaronder de beroemde roodoogboomkikker, meerdere glasboomkikkersoorten, de wimperpalmgroefkopadder, de fer-de-lance en verschillende pijlgifkikkers. Het regenseizoen (van mei tot november) brengt amfibieën massaal naar buiten. Nachtwandelingen zijn veruit de beste manier om kikkers, hagedissen en slangen te zien die overdag bijna onzichtbaar zijn.

De roodoogboomkikker is de meest gefotografeerde amfibie van Monteverde, die schokkende combinatie van rode ogen, groen lichaam en oranje voeten die in de jaren 90 op elke natuurdocumentaireposter stond. Ze bestaan echt, ze zijn hier, en in het natte seizoen zijn ze tijdens nachtwandelingen niet moeilijk te vinden. De ogen blijven rood omdat de pupillen zijn aangepast aan plotselinge lichtflitsen, waardoor ze tijdelijk die kleur aannemen. In het donker, met een hoofdlamp, is het net zo surrealistisch als op de foto’s.

Glasboomkikkers zijn de andere publiekstrekkers. Hun onderkant is letterlijk doorschijnend, je ziet de organen, het kloppende hart, het hele verhaal. Ze nestelen meestal op bladeren boven beekjes en rivieren, waar ze eieren bewaken die op het bladoppervlak zijn gelegd. Dichtbij komen zonder ze te verstoren vereist een gids die weet waar te zoeken en hoe te naderen.

Slangen krijgen meer aandacht dan ze waarschijnlijk verdienen. De wimperpalmgroefkopadder, die zich in gele of groene krullen om takken wikkelt, is opvallend mooi maar niet agressief tenzij uitgelokt. De fer-de-lance is degene waar je op moet letten aan de rand van wandelpaden, met name bij zonsopgang en zonsondergang. De gidsen weten het. Ze hebben er genoeg gezien om de vorm van drie meter afstand te herkennen. Jij waarschijnlijk niet.

Een opmerking die het waard is om te maken: pijlgifkikkers zijn aanwezig, maar minder talrijk dan in laaglandregenwouden. De koelere temperaturen in het wolkbos bevoordelen andere amfibieëngemeenschappen. Je hebt meer kans om regenkikkers, glasboomkikkers en klimpadden te vinden dan de felgekleurde pijlgifkikkers van de Caribische helling van Costa Rica.

Welke insecten en ongewervelden leven in het wolkbos?

Het insectenleven in Monteverde is verbijsterend, duizenden soorten, waarvan veel nog niet door de wetenschap zijn beschreven. Belangrijke soorten zijn blauwe morphovlinders, bladsnijdersmieren, lichtgevende kevers, vogelspinnen en talloze motsoorten. Ongewervelden vormen meer dan 80% van al het dierenleven in het reservaat en zijn de basis van bijna elke voedselketen in het ecosysteem.

De blauwe morphovlinder is de vlinder die iedereen herkent: die flits van iriserend blauw die je in je ooghoek opvangt op de boswandelpaden. Als ze landen, vouwen ze hun vleugels op, waardoor het blauw verdwijnt en alleen de saaie bruine onderkant zichtbaar is. Zo brengen ze het grootste deel van hun tijd onzichtbaar door, en dat is de les van het wolkbos in een notendop: kijk twee keer, kijk nog eens, en blijf lang genoeg stil staan om het bos zichzelf te laten tonen.

Bladsnijdersmieren zijn onmogelijk te missen. Ze bouwen snelwegen over de bosbodem, levende rijen die gesneden plantenmateriaal terugdragen naar ondergrondse schimmelkwekerijen. Een enkele kolonie kan in één nacht een hele boom kaalplukken. Ze doen dit al miljoenen jaren en zijn beter georganiseerd dan de meeste menselijke operaties. Tien minuten toekijken is niet saai. Het is juist fascinerend als je beseft dat je naar een stad kijkt.

De bioluminescerende kevers zijn een exclusiviteit van de nachtwandeling. In het complete duister van het wolkbos gloeien bepaalde larven en volwassen kevers met een zwak, groenachtig licht langs de bosbodem. Het is subtiel en je zou het nooit opmerken als je met een zaklamp op volle kracht loopt. Gidsen weten precies wanneer ze het licht moeten dimmen. Het effect is de momentane desoriëntatie meer dan waard.

Tarantula’s komen ’s nachts ook tevoorschijn. Ze zijn groot, goed zichtbaar en veroorzaken bijna nooit problemen, ze zijn veel meer geïnteresseerd in kevers en kleine kikkers dan in wandelaars. Gidsen houden ze soms vast, wat de groep netjes in twee kampen verdeelt. Beide reacties zijn geldig.

Wanneer is de beste tijd van de dag en het jaar om wildleven te spotten?

Vroeg in de ochtend (6.00-9.00 uur) is het beste moment voor vogels, vooral de quetzal. Bij schemering en ’s nachts worden zoogdieren, kikkers, slangen en ongewervelden actief, ten minste 80% van de zoogdieren in Monteverde is nachtactief. Februari tot en met juni is het hoogseizoen voor vogeldiversiteit en quetzalwaarnemingen. Het regenseizoen (mei-november) brengt meer amfibieën naar buiten, maar vermindert de activiteit van sommige zoogdieren.

Er is geen enkele beste tijd die alles dekt. En dat is juist een voordeel, geen probleem. Het betekent dat elke bezoek iets anders oplevert.

Voor vogels: kom in het droge seizoen, vooral van februari tot en met april. Het bos is iets opener, de paden zijn droger en de quetzal is aan het nestelen. Kom bij zonsopgang. Het bos wordt snel en luidruchtig wakker, eerst de brulapen, gevolgd door een golf van vogelgeluiden als het licht toeneemt. Tegen de late ochtend dempt de warmte (voor zover die er is op 1.500 meter) de activiteit.

Voor amfibieën: het regenseizoen is spectaculair. Een nachtwandeling in juli of augustus, na zware regen, onthult kikkers die je anders nooit zou vinden. Glasikkeren verschijnen om eimassa’s te bewaken op bladeren langs beekjes. Roodoogboomkikkers roepen uit het kreupelhout. De paden worden glad, maar de beloning stijgt mee met de modder.

Voor zoogdieren: ’s nachts, op elk moment van het jaar. Het bos verandert volledig na zonsondergang. Zoogdieren die de hele dag onzichtbaar waren, zijn opeens in beweging. De thermische contrasten brengen slangen naar buiten. Kevers gloeien. De geluiden zijn volledig anders. We hebben klanten gehad die overdag een wandelpad liepen en bijna niets zagen, en ’s avonds met een gids drie uur nauwelijks bewogen omdat er te veel te zien was.

Het seizoen dat je kiest, verandert je wolkboservaring volledig. Deze uitleg over de beste tijd om Monteverde wolkbos tours te bezoeken laat precies zien wat je het hele jaar door kunt verwachten, van het frisse droge seizoen tot het sfeervolle regenseizoen.

Hoe spot je eigenlijk dieren in het wolkbos?

Een lokale gids is de grootste factor in wat je ziet. Een geleide wandeling door het reservaat onthult consistent wildleven dat zelfstandige bezoekers volledig voorbijlopen, niet omdat gidsen tovenaars zijn, maar omdat ze deze paden duizenden keren hebben gelopen en specifieke bomen, voedingspatronen en schuilplaatsen kennen. Een verrekijker, geduld en langzaam bewegen zijn bijna net zo belangrijk.

Dit is het inzicht dat mensen vaak te laat ontdekken: het wolkbos beloont haast niet. Groepen die in twee uur het hele pad willen afleggen, zien minder dan groepen die bij de eerste interessante ontdekking twintig minuten blijven staan. Geluid draagt ver. Dieren horen wandelaars lang voordat wandelaars hen zien. Degenen die het meest vinden, lopen meestal op de helft van het tempo.

Natuurgidsen nemen verrekijkers niet voor niets mee. Luiaards op 20 meter, quetzals in de kroonlaag, een kinkajoe verscholen in een boomvork, zonder verrekijker zie je ze gewoon niet. Met een verrekijker zijn ze duidelijk zichtbaar. Het verschil tussen 'Ik dacht dat ik iets groens zag bewegen' en 'Ik heb hem vijf minuten geobserveerd terwijl hij een wilde avocado in één keer doorslikte' is puur de verrekijker.

Een paar tactieken die écht helpen, gebaseerd op jarenlange ervaring op deze wandelpaden. Kijk op ooghoogte en daaronder, niet alleen omhoog. De meeste bezoekers turen de hele tijd naar de kroonlaag. Maar op de bosbodem en in de middenlaag van de vegetatie vind je glaspadden, slangen, hagedissen en een enorme verscheidenheid aan ongewervelden die anders onopgemerkt blijven. Gidsen scannen alle niveaus tegelijk. Doe dat zelf ook.

Wees stil in de buurt van beekjes. Beekdalen trekken wildleven aan: drinkplaatsen, paaiplaatsen voor kikkers, jachtgebieden voor slangen. Rustig naderen levert bijna altijd meer op dan snel doorlopen.

Nachtwandelingen zijn geen nicheactiviteit. Het is een volledig andere ervaring van het ecosysteem. Het bos dat je om 20.00 uur betreden, is niet hetzelfde als het bos dat je om 8.00 uur doorliep. Als je alleen overdag de wandelpaden neemt, heb je misschien maar de helft van wat Monteverde te bieden heeft gezien.

Vragen voor je boekt? Diego en het team beantwoorden ze elke dag. Begin met een overdag wandeling door het wolkbos of een kleine-groepstour nachtwandeling, afhankelijk van of je meer geïnteresseerd bent in vogels of nachtactief wildleven.

Welke zeldzame en bedreigde diersoorten leven in het wolkbos?

Monteverde herbergt een van de zeldzaamste wildleven van Midden-Amerika, waaronder de Baird-tapir, zes wilde kattensoorten, de driekwabbelklokvogel en meerdere wereldwijd bedreigde vogelsoorten. Het is ook de locatie van een van de best gedocumenteerde uitstervingen in de moderne natuurbehoudgeschiedenis: de gouden pad, voor het laatst gezien op 15 mei 1989 en in 2004 officieel uitgestorven verklaard.

De gouden pad verdient meer dan een voetnoot. Het was een kleine pad, de mannetjes fel oranjebruin alsof ze geschilderd waren, endemisch in een gebied van vier vierkante kilometer wolkbos ten noorden van Monteverde. In 1987 telden onderzoekers 1.500 volwassen exemplaren bij paaiplaatsen. Twee jaar later werd één eenzaam mannetje gespot op het Brillante-pad. Dat was de laatste bevestigde waarneming ooit. De soort werd in 2004 uitgestorven verklaard.

Het werd de eerste landsoort waarvan het uitsterven direct in verband werd gebracht met klimaatverandering. Droge El Niño-omstandigheden eind jaren 80 verminderden de frequentie van mist en verhoogden de temperaturen, waardoor de chytridschimmel zich snel kon verspreiden onder al kwetsbare amfibieënpopulaties. De gouden pad van Monteverde is nu het symbool van wat klimaatverandering doet met een sterk gespecialiseerde soort die nergens heen kan. Wetenschappers discussiëren nog steeds over het exacte mechanisme. De pad is nog steeds verdwenen.

De les die de gouden pad achterliet, heeft de manier waarop de reservaten van Monteverde tegen natuurbehoud aankijken, gevormd. De uitgebreide beschermde gebieden, de monitoringprogramma’s voor amfibieën, de focus op het behouden van mistfrequentie door bosbedekking, het allemaal is deels terug te voeren op wat er in 1989 gebeurde. We denken eraan elke keer als we een groep dit bos in leiden.

De Baird-tapir is nog steeds aanwezig, het grootste landzoogdier van Midden-Amerika en zwaar bedreigd in zijn hele verspreidingsgebied. Ze zijn solitair, voornamelijk nachtactief en schuw. Waarnemingen zijn zeldzaam, maar als ze gebeuren, bepalen ze vaak de hele reis. De populaties van de klokvogel zijn aanzienlijk afgenomen door habitatverlies buiten het reservaat. Monteverde blijft een van zijn laatste bolwerken. Tien vogelsoorten die hier leven, staan op de wereldwijde lijst van bedreigde soorten, specifiek omdat wolkboshabitat wereldwijd is gereduceerd tot verspreide fragmenten.

Veelgestelde vragen